18 yaşını doldurmadan anne veya babasına ait işyerinden sigorta girişi yapılan kişilerin hizmetlerinin geçerliliği, emeklilik başvurusunda en sık uyuşmazlık yaratan konuların başında gelmektedir. Yıllarca hizmet dökümünde görünen ve ilk işe giriş tarihini oluşturan bu çalışmalar, emeklilik aşamasında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından geçersiz sayılarak tahsis talebi reddedilebilmektedir. Örneğin bu durumda özellikle 08.09.1999 öncesinde bu tip bir çalışması bulunan bir sigortalının 1999 öncesi girişi silindiğinde, bir anda EYT kapsamından çıkıp çok daha ağır şartlara tabi olması söz konusu olmaktadır. Kurum bu gibi 18 yaş altı sigortalılık iptallerini 2013/11 sayılı Genelgesine dayandırmaktadır.
SGK 2013/11 Sayılı Genelge Ne Diyor?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun “Sigortalı sayılmayanlar” başlıklı 6. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde, işverenin hısımlarından yalnızca “işverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi” sigortalılık kapsamı dışında bırakılmıştır. Mülga 506 sayılı Kanun’un 3 ncü maddesinde de durum aynıdır. Kanunda işverenin çocukları, anne, baba veya kardeşleri için genel bir istisna hükmü bulunmamaktadır. Dolayısıyla bu kişiler bir hizmet akdine dayanarak fiilen çalıştıkları takdirde kural olarak sigortalı sayılırlar.
Ancak çalışan kişinin 18 yaşından küçük ve işverenin de anne veya babası olması hâlinde, SGK işlemlerinde 2013/11 sayılı Sigortalılık İşlemleri Genelgesi’nin Üçüncü Bölüm, “Sigortalı Sayılmayanlar” başlığı altındaki şu düzenlemeyi esas almaktadır:
“Kanunda işverenin işyerinde çalışan çocukları, ana, baba ve kardeşleri için herhangi bir istisna hükmü yer almadığından, işverenin hısımları hizmet akdine dayanarak çalıştıkları takdirde sigortaya tâbi tutulacaklardır. Ancak, baba veya anasına ait işyerinde çalışan mümeyyiz küçüklerin vasinin iştiraki ile yazılı olarak yapılmış ve hakim tarafından tasdik edilmiş bir hizmet akdi mevcut olmadıkça sigortalı sayılmalarına imkan bulunmamaktadır. Bununla beraber işverenin 18 yaşını bitirmiş veya 18 yaşından evvel evlendiğinden reşit sayılmış çocukları hizmet akdi mevcut ise sigortalı sayılacaklardır.” — 2013/11 Sayılı SGK Genelgesi
Bu genelge hükmünün hukuki kökeni, mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi’nin 271 nci maddesi ile halen yürürlükte bulunan 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 345 nci maddesidir. Madde 345’e göre çocuk ile anne veya baba arasında çocuğun borç altına girmesine yol açacak bir hukuki işlemin geçerli olabilmesi için bir kayyımın (vasinin) katılımı ve hâkimin onayı gerekmektedir. Dolayısıyla Kurum,18 yaş altında anne veya babaya ait işyerinden yapılmış bir bildirim tespit ettiğinde doğrudan bu genelge hükmünü uygulamakta hâkim tasdikli yazılı bir iş sözleşmesi ibraz edilemediği için söz konusu günleri ve sigorta başlangıcını iptal etmektedir.
Yargıtay Ne Diyor?
Kurumun 2013/11 sayılı Genelge uyarınca yaptığı hizmet iptallerine karşı iş mahkemelerinde dava açılmaktadır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin son dönemde verdiği kararlar incelendiğinde, Yüksek Mahkeme’nin ilgili genelge hükmüne itibar etmediği görülmektedir. Yargıtay’ın 2013/11 sayılı Kurum Genelge’de yer alan “hâkim tasdikli sözleşme” şartını geçersiz kılan temel hukuki gerekçeleri şunlardır:
- Gerek mülga 506 sayılı Kanun’da gerekse 5510 sayılı Kanun’da, Türk Medeni Kanunu’nun 345 nci (eski kanunun ise 271 nci) maddesine yapılmış herhangi bir atıf yoktur. Bu nedenle anılan maddeye aykırı davranılması hâlinde sigortalılığın oluşmayacağına dair yasal bir düzenleme bulunmadığı kabul edilmektedir. Ayrıca Medeni Kanundaki kayyım ve hâkim onayı şartı, küçüğün ebeveynlerine karşı dahi menfaatini korumak amacıyla getirilmiş bir düzenlemedir. Yargıtay, çocuğu korumak için konulan bir hükmü çocuğun aleyhine yorumlayarak, vazgeçilmesi ve devredilmesi mümkün olmayan anayasal sosyal güvenlik hakkından onu mahrum bırakmanın mümkün olmadığına karar vermektedir.
Özet olarak Yargıtay, Kurum genelgesinde yer alan hakim tarafından tasdik edilmiş bir hizmet akdi sözleşmesini 18 yaş altı sigortalılık için şart olarak görmemektedir.
Ancak…
Yargıtay’ın 2013/11 sayılı Genelge’deki “hâkim tasdikli sözleşme” şartını aramaması, 18 yaş altında anne veya babasına ait işyerinden sigorta girişi yapılan herkesin davayı otomatik olarak kazanacağı anlamına gelmemektedir. Mahkemenin bu davalardaki temel ölçütü, (fiili) çalışmanın ortaya konmasıdır. Bu kapsamda son dönem basına da yansıyan ilk bakışta diğer kararlarlarla çelişiyormuş izlenimi verebilen Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 03.06.2026 tarihli, 2025/19595 E. ve 2026/8527 K. sayılı kararı son derece önemlidir. Söz konusu dosyada davacı, 18 yaş altındayken babasına ait işyerinden 68 gün sigortalı bildirilmiştir. Kurum 2013/11 sayılı Genelge hükümleri gereği hizmet iptallerini gerçekleştirmiştir. Konunun yargıya intikali sonrası yerel mahkeme işyerinin sicil kayıtlarını ve dönem bordrolarını dahi getirtmeden davanın kabulüne yani Kurum işleminin iptaline karar vermiştir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, SGK’nın genelge hükmünde yer alan “hakim tarafından tasdik edilmiş bir hizmet akdi sözleşmesinin olmaması” savunmasına itibar etmemiştir. Ancak yerel mahkemenin eksik inceleme ile karar vermesini bozma sebebi sayarak fiili çalışmanın nasıl araştırılması gerektiğini şöyle tarif etmiştir:
“Sigortalılığın kabulü ve hüküm altına alınabilmesi için mutlak koşul niteliğindeki hizmet akdinin ve eylemli çalışmanın varlığı ortaya konulmalıdır. Buna göre eldeki davada, davacı ile dava dışı iş verenin baba-oğul olduğu, davacı adına … sicil no.lu iş yerinden 12.05.1998 tarihinde işe başladığına dair bildirgenin 11.06.1998 tarihinde Kuruma verildiği, anılan işyerinden 12.05.1998 – 25.07.1998 tarihleri arasında 68 gün bildiriminin bulunduğu, buna karşılık … sicil numaralı işyerinin sicil bilgileri ile dönem bordrolarının ibraz edilmediği, dosya kapsamında davacının babası yanındaki çalışmalarının fiili çalışmaya dayalı olup olmadığı konusunda eksik inceleme ve araştırmaya dayalı şekilde hüküm kurulduğu anlaşılmaktadır.
Bu nedenle Mahkemece, davacının … çalışma iddiasının olduğu iş yerine ait dönem bordrolarında kayıtlı ve tarafsız tanıklar saptanarak bunların bilgilerine başvurulmalı, tanıkların hizmet cetvelleri davalı Kurumdan istenerek çalışma süreleri tam olarak belirlenmeli, bordrolarda adı geçen kişilerin adreslerinin tespit edilememesi veya beyanları ile yetinilmediği takdirde, Sosyal Güvenlik Kurumu, zabıta, maliye, meslek odası aracılığı ve muhtarlık marifetiyle davacının çalıştığını iddia ettiği işyerine o tarihte komşu olan diğer işyerlerinde uyuşmazlık konusu dönemde çalıştığı tespit edilen kayıtlı komşu işyeri çalışanları; yoksa işyeri sahipleri araştırılıp tespit edilerek çalışmanın niteliği ile süresi yönünde yöntemince beyanlarının alınması suretiyle davacının çalışma iddiası hakkında toplanan tüm deliller birlikte değerlendirilerek çalışma olgusu tereddütsüz şekilde ortaya konulmalıdır.” — Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 03.06.2026, 2025/19595 E., 2026/8527 K.
Yargıtay’ın bu kararıyla diğer kararları arasında hiçbir çelişki bulunmamakta olup, şüpheli bildirimlerde tek önemli kıstasın fiili çalışma olgusu olduğunu bunun dışında 2013/11 sayılı Kurum Genelgesinde yer alan hakim tasdikli sözleşme şartını dikkate almadığı anlaşılmaktadır. Örneğin 5–6 yaşlarında olup temyiz kudreti dahi bulunmayan çocukların sırf sigorta başlangıcı oluşturmak amacıyla aile işyerinden sigortalı gösterilmesi hâlinde, Yargıtay Türk Medeni Kanununun ilgili maddelerine hiç değinmeden doğrudan fiili çalışma bulunmadığı gerekçesiyle sigortalılığı geçersiz saymaktadır. (Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, 18.06.2019, 2018/4997 E., 2019/4482 K.).
18 yaş altı çocuğun hakim tasdikli sözleşme olmaksızın yeter ki fiilen okulların yaz tatili dönemlerinde babasına ait kireç ocağında mevsimlik olarak çalışmasını (Yargıtay 10. HD, 20.11.2024, 2024/9080 E., 2024/11338 K.) ya da annesine/babasına ait işyerinde sadece 1 gün sigortalı bildirilip fiili çalışmasını (Yargıtay 10. HD, 24.04.2024, 2024/2727 E., 2024/4373 K.; 26.12.2024, 2024/11981 E., 2024/14140 K.) geçerli kabul etmektedir.
18 Yaş Altı Çalışmayı Denetmen Tespit Edince SGK Bu Hizmetleri Geçerli Kabul Etmekte mi ?
Evet. Sosyal Güvenlik Denetmeni tarafından yapılan işyeri denetimlerinde anne veya babasının yanında fiilen çalıştığı tespit edilen 18 yaş altı çocukların sigortalılık tescilleri Kurumca re’sen yapılmakta, hatta işveren konumundaki anne veya babaya sigortasız işçi çalıştırma nedeniyle idari para cezası uygulanmaktadır. Bu aşamada, 2013/11 sayılı Genelge’de yer alan “vasinin iştiraki ve hâkim tasdikli yazılı sözleşme” şartının bulunup bulunmadığına hiç bakılmamaktadır. Aslında Kurumun bu uygulaması, Yargıtay’ın uyuşmazlık hâlinde esas aldığı fiili çalışma şartını bir anlamda doğrulamaktadır. Çocuğun fiili çalışmasının Denetmen tarafından görüldüğü veya tespit edildiği durumlarda 2013/11 sayılı Genelgenin uygulanmaması meselenin özünün şekli bir sözleşme şartının olmadığı, çalışmanın fiili olup olmadığı hususunun temel belirleyici etken olduğunu göstermektedir.
Sonuç Olarak…
SGK’nın genelge hükmünü muhafaza etmesindeki temel refleksin, çocukların sırf erken emeklilik veya sigorta başlangıcı kazanmak amacıyla aile işyerlerinden sahte sigortalı gösterilmesinin önüne geçmek olduğu anlaşılmaktadır. Fakat Yargıtay, Kurumun kanunu hem kapsam hem de amaç yönünden hatalı yorumladığını, ne mülga 506 sayılı Kanun’da ne de 5510 sayılı Kanun’da işverenin 18 yaşından küçük çocukların sigortalı sayılmayanlar arasında bulunmadığını ve Türk Medeni Kanunu’nun 345 nci maddesine atıf yapan bir hüküm yer almadığını belirtmektedir. Yüksek Mahkeme ayrıca özünde çocuğu korumak için getirilmiş çocuğun kendi anne ve babasına karşı dahi korunmasını amaçlayan bir medeni hukuk kuralının, sosyal güvenlik hukukuna taşınarak çocuğun aleyhine uygulanmasını fiilen çalışan çocuğun sosyal güvenlik kapsamı dışına itilmek için kullanıldığını ve çocuğun üstün yararı ilkesini zedelendiğini vurgulamaktadır.
2013/11 sayılı Genelge hükmü, yalnızca gerçek kişi (şahıs) işletmeler bakımından uygulanmaktadır. Limited (Ltd. Şti.) veya Anonim Şirket (A.Ş.) gibi tüzel kişilikler, ortaklarından bağımsız ayrı bir hukuki varlığa sahiptir. Tüzel kişiliğin “çocuğu” olamayacağı ve bu işyerlerinde işveren sıfatının anne veya babaya değil doğrudan şirkete ait olduğu dikkate alındığında, anne veya babanın ortağı ya da yetkilisi olduğu tüzel kişiliklerden 18 yaş altında yapılan sigorta bildirimleri 2013/11 sayılı Genelge’deki “hâkim tasdikli sözleşme” şartı gerekçe gösterilerek iptal edilmemektedir.

